Ulaşım Altyapısının Kentsel Mekânı Biçimlendirmesi: Bağdat Yolları Ekseninde İstanbul Örneği

Özet

Bu çalışma İstanbul’da yer alan Göztepe, Erenköy ve Caddebostan semtleri örneklerinden faydalanarak ulaşım altyapısı ile kentsel gelişim arasındaki ilişkiyi tarihsel bir perspektif içerisinde incelemektedir. Çalışmanın temek amacı, Bağdat Caddesi ve bu caddeye paralel biçimde gelişen demiryolu altyapısının bölgedeki mekânsal örgütlenmeyi nasıl dönüştürdüğünü ortaya koymaktır. Bu kapsamda çalışma, Osmanlı döneminde askeri ve ticari bir güzergâh olarak kullanılan Bağdat Yolu ile 19. yüzyılın ikinci yarısında inşa edilen demiryolu hattının mekânsal koridor üzerinde yarattığı gelişim sürecine odaklanmaktadır. Çalışmada belge analizi ve mekânsal gözlem yöntemleri kullanılmış; ulaşım yatırımları ile yerleşim örüntüleri arasındaki ilişki tarihsel süreç içerisinde değerlendirilmiştir. Araştırma bulguları, ulaşım altyapısının fiziksel erişilebilirliği sağlayan teknik bir unsur olmanın yanı sıra mekânın örgütlenmesini, yapılaşma biçimlerini, toplumsal yapıyı ve kentsel rantın dağılımını belirleyen temel dinamiklerden biri olduğunu göstermektedir. Demiryolu ulaşımının etkisiyle Göztepe ve Erenköy gibi semtlerde istasyon merkezli bir banliyö gelişimi ortaya çıkarken, 20. yüzyılın ortalarından itibaren karayolu ulaşımının ön plana çıkmasıyla birlikte Bağdat Caddesi boyunca eksensel bir gelişim örüntüsü oluşmuştur. Özellikle 1950’lerden sonra hızlanan apartmanlaşma süreci ve 1965 sonrası yaygınlaşan yık-yap-sat modeli, bölgenin sayfiye karakterini büyük ölçüde dönüştürmüştür. Günümüzde ise kentsel dönüşüm uygulamalarıyla birlikte yüksek yoğunluklu ve lüks konut projeleri bölgede sıklıkla görülür olmuştur. Sonuç olarak çalışma, İstanbul’un kentsel gelişiminin ulaşım aksları üzerinden okunmasının önemli bir analiz imkânı sunduğunu ortaya koymaktadır.