Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Revan Koleksiyonundaki Saz Üslubu Tezyinatlı Ciltlerin Şemselerinde Kullanılan Kompozisyon Şemaları

Özet

Osmanlı tezyinî sanatları içerisinde XVI. yüzyıl, saray merkezli sanat üretiminin belirgin bir estetik bütünlük kazandığı bir dönem olarak öne çıkmaktadır. Bu süreçte, saray nakkaşhanesi bünyesinde geliştirilen ve Şah Kulu’nun öncülüğünde şekillenen saz üslubu, yalnızca tezhip ve albüm resimleriyle sınırlı kalmamış; çini, dokuma, kalemişi ve cilt sanatı gibi farklı sanat dallarında da etkili bir biçimde uygulanmıştır. İri ve kıvrak hançer yaprakların hâkim olduğu bu üslup, klasik Osmanlı tezyinatındaki simetrik düzen anlayışından ayrılarak asimetrik, serbest ve dinamik kompozisyon kurgularıyla dikkat çekmektedir. Cilt sanatı, saz üslubunun farklı malzeme ve teknik koşullara uyarlanarak yeniden yorumlandığı alanlardan biri olarak özel bir yere sahiptir. Şemse, miklep şemsesi ve köşebentlerde karşımıza çıkan saz üslubu bezemeler, hem kompozisyon kurgusu hem de motif yerleşimi bakımından üslubun karakteristik özelliklerini açık biçimde yansıtmaktadır. Bununla birlikte, Osmanlı cilt sanatı üzerine yapılan çalışmalarda saz üslubunun çoğunlukla genel değerlendirmeler çerçevesinde ele alındığı, kompozisyon düzeyinde ayrıntılı ve sistematik bir çözümlemenin sınırlı kaldığı görülmektedir.

Bu çalışmada, klasik dönem Osmanlı cilt sanatında saz üslubunun şemse kompozisyonları içerisindeki uygulanma biçimlerini ortaya koymak amacıyla, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’nin önemli yazma eser koleksiyonlarından biri olan Revan Koleksiyonu incelenmiştir. Koleksiyonda yer alan 2053 eser arasından saz üslubu tezyinatına sahip olduğu tespit edilen 512 cilt, kompozisyon kurguları açısından değerlendirilmiş; tekrar eden 23 adet şemse tasarımları üzerinden saz üslubunun cilt sanatındaki kompozisyon anlayışına dair bütüncül bir perspektif sunulması hedeflenmiştir.