Yıldız Şale Kasr-ı Hümayunu’nda Yer Alan Çini Sobalar

Özet

Yıldız Sarayı yerleşkesi içinde yer alan Şale Kasr-ı Hümâyunu, 19. yüzyıl Osmanlı Batılılaşma dönemi iç mekân düzenlemelerinin, mobilya ve donatı elemanları (koltuk, kanepe, sehpa; çini soba, şömine, avize vb.) üzerinden okunabildiği önemli yapılardan biridir. Üç farklı dönemde (I. bölüm: yapım tarihi bilinmemekte, II. bölüm 1889, III. bölüm 1898) inşa edilmiş olan köşkün üst kat mekânlarında yer alan çini sobalar çalışmanın ana konusunu oluşturmaktadır. Yalnızca bir ısıtma elemanı olmanın dışında, tarihi birer iç mekân donatısı olarak ele alınan çini sobaların mekân içindeki konumları ve dağılımları, köşk içindeki kat ve mekânların kullanım biçimleri ve konfor anlayışı hakkında önemli bilgiler sunmaktadır. Çalışma kapsamında, üst katta yer alan toplam sekiz adet çini soba; yerinde gözlem, fotoğraf ve envanter kayıtları doğrultusunda incelenmiştir. Elde edilen bulgular, çini sobaların ağırlıklı olarak üst katın belirli oda ve salonlarında, özellikle üçüncü bölümde yoğunlaştığını göstermiştir. Bu mekânsal dağılımın nedeni kesin olarak belirlenememekle birlikte, söz konusu mekânların kullanım biçimleri, konfor beklentileri ve batılılaşma dönemi iç mekân düzenlemeleri ile ilişkili olabileceği düşünülmektedir. Çini sobaların üslup özellikleri ve üretim yerleri göz önüne alındığında, bu donatıların Rörstrand Porselen Fabrikası’nın 1894 tarihli kataloğunda yer alan modellerle büyük ölçüde örtüştüğü ve özel üretim olanlar dışında, katalog üzerinden sipariş edildiği anlaşılmaktadır. Bu çerçevede çini sobalar, yalnızca bir ısıtma elemanı olarak değil, iç mekân tasarımının birer tamamlayıcısı ve mekânsal anlamda üretime katkı sağlayan donatılar olarak değerlendirilmektedir. Çalışmanın bulguları, batılılaşma dönemi saray ve köşk yapılarında yer alan çini sobaların, iç mekân düzenlemeleri ve mekansal kullanım biçimleri üzerindeki etkisini ortaya koymaktadır.