Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü Romanında ‘Anlatıcının Güvenilmezliğine’ Dâir

Özet

Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü adlı romanı, yayımlandığı 1961 yılından bugüne kadar onlarca tartışmaya konu olmuştur. Tartışmaların odağında romanın siyasî içeriği ve romandaki anlatıcı problemleri yer almıştır. Bir romanın politik mesajlar içerip içermediği sıklıkla polemik malzemesi olmasına rağmen Tanpınar’ın romanında öne çıkan tavır, çoğu zaman birbirleriyle taban tabana zıt ve çelişkili değerlendirmeler olmuştur. Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nde ironik üslup baskındır ve anlatıcı profili bu doğrultuda şekillenmiştir. Romanın anlatıcısı Hayri İrdal’ın anlatı içerisindeki sesi farklı söylemleri fark etmemize olanak sağlarken metnin bütünlüğüne bakıldığında aynı sesin, Wayne Booth’un 1961 yılında yayımlanan The Rhetoric of Fiction başlıklı çalışmasında ele aldığı ‘güvenilmez anlatıcı’ kavramıyla açıklanabilecek bir özelliğe sahip olduğu görülür. Söz konusu ederde Booth’un amacı, birinci şahıs anlatıcıların diğer anlatıcı türlerine göre daha az güvenilir olduklarını ispat etmektir. Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Tanpınar’ın eserleri arasında birinci şahıs anlatıcı kipiyle kurulan tek romandır. Eserin kahramanı Hayri İrdal’ın anlatı stratejisi irdelendiğinde güvenilmezlik matrisinin epeyce yoğun olduğu görülür Hayri İrdal’ın anlatısında, karakterler ve olay, detayları bakımından okurun muğlak bulacağı yığınla öge bulunmaktadır. Hayri İrdal’ın anlatıcı üslubu, Wayne Booth’un ‘güvenilmez anlatıcı’ kavramıyla analiz edildiğinde, Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nün siyasî veya sosyal bir hiciv bakış açısıyla kaleme alındığını savunmak mümkün olmayacaktır.