Niğde’de (Ulukışla – Kılan Köyü) Yaşayan Süleyman Erol Koleksiyonunda Bulunan Halılar

Özet

Türk halı sanatı, tarihsel süreç boyunca toplumsal, kültürel ve estetik birikimi yansıtan, geleneksel sanatlar içinde sürekliliğini koruyarak Türk kültürünün önemli bir alanını oluşturmaktadır. Bu çalışmanın konusu, Niğde’de (Ulukışla – Kılan Köyü) yaşayan Süleyman Erol Koleksiyonunda Bulunan Halılar” olarak belirlenmiştir. Araştırma kapsamında 2024 yılında Niğde ili Ulukışla ilçesine bağlı Kılan köyüne gidilerek alan araştırması gerçekleştirilmiştir. Çalışma, konuya ilişkin mevcut kaynakların incelenmesini içeren literatür taraması ile koleksiyon sahibiyle yapılan sözlü görüşme tekniğine dayalı nitel araştırma yöntemleri kullanılarak yapılmıştır. Koleksiyonda yer alan halıların yapımında kullanılan malzeme ve renk özelliklerinde dolayı 60-100 yıl aralığında bir geçmişe sahip olduğu düşünülmektedir. Dokumaların çoğunluğunun motif ve desen özellikleri incelendiğinde İç Anadolu Bölgesi’nin, özellikle de Niğde ve çevresinin dokuma geleneğini yansıttığı anlaşılmıştır. Erol tarafından koruma altına alınarak sergilenen bu örneklerin önemli bir bölümü Ulukışla başta olmak üzere Emirler, Gümüş, Başmakçı, Çanakçı, Yeniyıldız, Maden, Çamardı, Darboğaz ve Kılan gibi köylerden temin edilmiştir. Koleksiyonda tespit edilen halılar; ince su motifli halı, Maden ve Çayhan halıları, Taşpınar modeli, Hereke modeli, Üzümlü ve Yeniyıldız halıları, iki toplu al telli halı, tek toplu halı, göbekli halı, kuşçu modeli gibi yöresel adlandırmalarla tanımlanmaktadır. Bu adlandırmalar; yöre dokuyucuları tarafından dokunduğu köyün adı, motif ve desen özelliklerinin benzerlik gösterdiği diğer yöre halılarına göre verilmiştir.

Halılar, atkı, çözgü ve düğüm iplerinde yün ve pamuk kullanılarak, 26x28 ile 30x35 arasındaki çeşitli dokuma kalitelerinde (orta) Türk düğüm tekniği ile üretilmiştir. Örneklerin geneli ¼ raporlu köşe-göbek kompozisyon desenine sahiptir. Dokumalar, bordür, su, zemin, köşe ve göbek bölümlerinden oluşmakta; bitkisel ve geometrik motiflerin birlikte kullanıldığı desen kompozisyonları ile düzenlenmiştir. Penç, gül, hatayi, karanfil, hayat ağacı gibi bitkisel; koçboynuzu, yıldız, muska, dul avrat otu, göz, kanca, küpe, sekizgen ve baklava gibi geometrik motifler özgün veya stilize biçimleriyle desenlerde kullanılmıştır. Renklerde ağırlıkla kırmızı, lacivert, yeşil ve kahverengi tonları tercih edilmiş; halılar genellikle taban halısı, sedir-somya halısı ve namazlağı gibi çeşitli kullanımlar için dokunmuştur