Türk Halı Sanatında Malatya Örneği: Motifler ve Tasarım Yorumları
Özet Görüntüleme: 63
/ 
PDF İndirme: 25
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.19953183Anahtar Kelimeler:
Halı, Kompozisyon, Desen, Motif, Bellek, Kültürel MirasÖzet
Bu çalışmada Türk halı tarihi içinde Malatya yöresine ait el dokuması halıların renk, desen ve motiflerinin kompozisyon içinde kavramsal anlayışın belirlenmesi amaçlamıştır. Araştırmada, Malatya halılarının yalnızca işlevsel ve estetik özelliklerinin yanında kültürel bellek, kimlik ve geleneksel görsel düşünce sistemiyle ilişkili yapıları bakımından değerlendirilmesi hedeflenmiştir. Bu doğrultuda, yöreye ait olduğu belirlenebilen el dokuması halı örnekleri üzerinden, halı kompozisyonlarında öne çıkan renk ilişkileri, motif tekrarları, ritim, denge, yön ve boşluk değerleri incelenmiş; bu unsurların geleneksel tasarım bilgisi ve estetik anlayışı yansıtma biçimleri belirlenmiştir. Araştırmada nitel araştırma yöntemi benimsenerek, literatür taraması ve görsel inceleme tekniklerinden yararlanılmıştır. Seçilen halı örnekleri; biçimsel, estetik ve kavramsal özellikleri bakımından betimsel analiz yöntemiyle değerlendirilmiştir. İnceleme sonucunda Malatya halılarında yer alan desen ve motiflerin yalnızca dekoratif unsurlar olmadığı; yöresel yaşam deneyimleri, kültürel birikim ve toplumsal hafızayı taşıyan düşünsel özellikler içerdiği belirlenmiştir. Ayrıca kompozisyon düzenlemelerinin rastlantısal bir biçimlenme göstermediği, belirli bir estetik bilinç ve görsel sistematik doğrultuda oluşturulduğu anlaşılmıştır. Bu yönüyle araştırma, geleneksel halı sanatının belgelenmesi, yorumlanması ve güncel tasarım anlayışıyla ilişkilendirilmesi bakımından önemli bir katkı sağlamaktadır. Malatya el dokuması halılarının Türk halı sanatı içerisinde yalnızca bölgesel bir dokuma geleneğini temsil etmediği; aynı zamanda kültürel mirası görünür kılan, kimlik oluşturan ve geçmişle gelecek arasında bağ kuran halı tasarımlarına kaynaklık edebilecek özgün bir tasarım birikimi sunabileceği sonucuna varılmıştır.
İndirmeler
Referanslar
Acar Balpınar, B. (1981). Bir grup anadolu yaygıları üzerinde bir araştırma. Türkiyemiz, 33, 36-39.
Anonim. (t.y.). Small pattern Holbein carpet, 16th century [Görsel]. Azerbaijan Rugs. http://www.azerbaijanrugs.com/anatolian/holbein-imglg/small_pattern_holbein_carpet_XVIc_tiem-d.jpg
Arslan Kalay, H. (2015). Eskişehir Arkeoloji Müzesi'nde bulunan düz dokumalar (Kilimler). [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Aslanapa, O. (1987). Türk halı sanatının bin yılı. Eren Yayınları.
Aslanapa, O. (2005). Türk halı sanatının bin yılı. İnkılap Kitabevi.
Atalayer, F. (1994). Temel sanat öğeleri. Anadolu Üniversitesi Yayınları.
Aytekin, D. (2018, Ekim 3). Altın oranın doğaya yansıdığı 17 örnek. Yesilist.com. https://www.yesilist.com/altin-oranin-dogaya-yansidigi-17-ornek/
Bayazıt, N. (1994). Endüstri ürünleri tasarımı ve mimarlıkta tasarlama metotlarına giriş. Literatür Yayınları.
Bigalı, Ş. (1999). Resim sanatı. Türkiye İş Bankası Yayınları.
Civcir, E. (2015). Temel tasarım ve tasarım ilkeleri. Akademisyen Kitabevi.
Çelik, Z. (2023a). Doğal boyalar ve geleneksel teknikler. Sanat Yayıncılık.
Çelik, Z. (2023b). Geleneksel Anadolu motifleri ve sembolizmi. Sanat Yayıncılık.
Çiloğlu, G. (2025). Geleneksel Şile bezi motiflerinin analizi ve modern yüzey tasarım örnekleri [Yüksek lisans tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Çiloğlu, G., & Toy, E. (2025). Sekiz uçlu yıldız motifinin Şile bezinde kullanım biçimleri. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 12(115), 118–134. https://doi.org/10.5281/zenodo.11651971
Çiloğlu, H. (2011). Yüzeysel tasarım olgusu ve Türk halıları. İçinde A. Aytaç (Ed.), III. Uluslararası Türk El Dokumaları (Tekstil) ve Gelenekli Sanatlar Kongresi/Sanat Etkinlikleri (ss. 279-291). Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırma Merkezi Yayınları.
Çiloğlu, H. (2017). Kare formun yaşamla olan kavramsal ilişkisi. İçinde M. A. Eroğlu [Ed.] II. Uluslararası Akdeniz’de Güzel Sanatlar Sempozyumu ve Kültür Sanat Çalıştayı (ss. 235-237).
Çiloğlu, H. (2019a). Türk halı sanatı kompozisyonlarında hayat ve zaman kavramları. Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, (43), 200-213. https://doi.org/10.32547/ataunigsed.604315
Çiloğlu, H. (2019b). Türk halı sanatının kompozisyon ve desenlerinde miktar kavramı. Art-e Sanat Dergisi, https://doi.org/10.21602/sduarte.555754
Çiloğlu, H. (2019c). Türk kültür varlıklarında yaşamın biçimlenmesi. Ulakbilge, 35, 335-343. https://doi.org/10.7816/ulakbilge-08-35-05
Çiloğlu, H. (2024). Geleneksel Türk halı sanatının geçmiş ve günümüz açısından değerlendirilmesi. İçinde M. Akan, S. Selalmaz (Ed.), Geleneğin İzinde Geleneksel Türk Sanatları (ss. 171-186). Selçuk Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi.
Çiloğlu, H., Genç, M., & Öztürk, G. (2025). Çanakçı Köyü (Ulukışla – Niğde) Cami’nde Bulunan Halı Seccadelerin Tasarım ve Teknik Açıdan Değerlendirilmesi. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 12(126), 2594–2611. https://doi.org/10.5281/ zenodo.18124262
Çiloğlu, H., Tunç, S., & Öztürk, İlker. (2025). Türk Halı Sanatında Kimlik, Bellek ve Estetik Değerlerin İncelenmesi. Premium E-Journal of Social Sciences (PEJOSS), 9(61), 1686–1696. https://doi.org/10.5281/zenodo.17830748
Demir, M. (2019a). Anadolu Halıcılığı Üzerine Araştırmalar. Geleneksel Sanatlar Merkezi.
Demir, M. (2019b). Osmanlı halıcılığı ve Malatya'nın rolü. Tarih Araştırmaları Enstitüsü.
Deniz, B. (2000). Türk dünyasında halı ve düz dokuma yaygılar. Atatürk Kültür Merkezi Yayını.
Deniz, B. (2005). Türk halı sanatının serüveni, Sanat Dergisi, 79-103.
Dirik, K. (1938). Eski ve yeni Türk halıcılığı. Alaeddin Kıral Basımevi.
Eldener, Karadağ, T. (2011). Yeni dokunan dekoratif kilimler. Anadolu Üniversitesi Yayınları.
Erbek, M. (2002). Çatalhöyük’ten günümüze Anadolu motifleri. Kültür Bakanlığı Yayınları.
Erdmann, K. (1957). 15. Asır Türk Halısı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları 715, Maarif Basımevi.
Ergüder, A. A. (2009). Kars yöresi düz dokumaları. [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Eroğlu Pektaş, G. Ö., Durmaz, A., & Yüksel, M. (2017). Yerel olarak üretilen sadakat yaratır mı?: kontrol değişkeni olarak lokavor tutumu üzerine bir araştırma. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(3), 363-383.
Genç, M., & Öztürk, G. (2023). Cennete Açılan Kapılar Denizli Çal’da Tespit Edilen Paşa Kapısı (Cennet Kapısı) Desenli Torbaların Teknik ve Desen Açısından İncelenmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 60, 222-242. https://doi.org/10.35237/ sufesosbil.1398728
Gökaydın, N. (2002). Temel sanat eğitimi. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
Güllüoğlu, H., & Şahin, H. (2018). Malatya kürecik halıları. Basılmamış yöresel derleme araştırmaları.
Gündoğdu, H. (2002). Tarihi Türk halıcılığı. Türkler, 8, 185-195. Yeni Türkiye Yayınları.
Karaca, A. (2020). Motiflerin dili: Anadolu’nun gizli mesajları. Anadolu Yayınları.
Karaca, A. (2021). Anadolu halıcılığının kökenleri. Kültür Yayınları.
Kaya, E. (2020). Türk halı motifleri üzerine araştırmalar. Kültür Sanat Yayınları.
Kaya, E. (2021). Halı ve kilim motiflerinde kadın figürleri. Gelenek Yayınları.
Kim, Y. D. (2016). Lotto’s carpets: materiality, textiles, and composition in renaissance painting. The art Bulletin, 98(2), 181-212.
Küçükkurt, Ü. E. (1999). Eşme kilimlerinde motif kompozisyon dejenerasyonu ve nedenleri. 2000’li Yıllarda Türkiye’de Geleneksel Türk El Sanatlarının Sanatsal, Tasarımsal ve Ekonomik Boyutu Sempozyumu Bildirileri (ss. 190-196).
MacKenzie, A. F. D. (2004). Placeand the art of belonging. Cultural Geographies, 11(2), 115-137.
Malatya Belediyesi Başkanlığı. (1987). 1986-1987 Çalışma raporu. Malatya Belediyesi Yayınları.
Malatya İl Yıllığı. (1973). Malatya Valiliği.
National Gallery. (2017). Niccolòdi Buonaccorso: The marriage of the Virgin. https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/niccolo-di-buonaccorso-the-marriage-of-the-virgin
Ocvirk, O. G., Stinson, R. E., Wigg, P. R., Bone, R. O., & Cayton, D. L. (2015). Sanatın temelleri. Çev: N. Balkır Kuru, A. Kuru. Karakalem Kitabevi Yayınları.
Oğuz, M. (1985). Başlangıcından Osmanlıların fethine kadar Malatya tarihi.
Onturk. (2011, Eylül). Beylikler dönemi horozlu halı [Görsel]. Word Press. https://onturk.files.wordpress.com/2011/09/anadolu-horoz.jpg
Ortaylı, İ. (2016). Türk kültür tarihi. Timaş Yayınları.
Ölmez, F., Etikan, S. (2014). Muğla yöresi heybe, torba ve çuval dokumaları. Art-e Sanat Dergisi, 1(1), 56-82
Önlü, N. (2004). Tasarımda yaratıcılık ve işlevsellik: tekstil tasarımındaki konumu. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 3(1), 20.
Özçelik, S. (2011). Süleymaniye camisinin halı hazineleri. Vakıf Restorasyon Yıllığı, (3), Vakıflar İstanbul 1. Bölge Müdürlüğü.
Özkan, T. (2021). Cumhuriyet döneminde halıcılık. Ege Üniversitesi Yayınları.
Özol, A. (2012). Sanat eğitimi ve tasarımda temel değerler. Pastel Yayıncılık.
Öztürk, İ., Genç, M. & Öztürk, G. (2019). “Hakkâri Parzun Dokumaları”, International Social Sciences Studies Journal, 5(34):2298-2308, 10.26449/sssj.1468
Perdahçı, N. (2011). XVI-XVIII. yüzyıl Avrupa resim sanatı’nda Uşak halıları. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(1), 275-291.
Redgrave, G. R. (1882). Theprinciples of design for carpets and hangings. The Decorator and Furnisher, 1(3), 74-76.
Salname. (1890). Malatya vilayeti salnamesi. Matbaa-i Amire.
Sevim, K., Canay, A. (2005). Anadolu’da üretilen kilim motiflerinden bukağı motifi ve bu motiften çıkan seramik çalışmalar [Yüksek Lisans Tezi]. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Sökmen, S. (2013). Bitlis yöresi el dokumacılığı [Sanatta Yeterlilik Tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü.
Sözen, M., & Tanyeli, U. (1999). Sanat kavram ve terimleri sözlüğü. Remzi Kitabevi.
Sümer, F. (1984). Anadolu'da Türk halıcılığına dair en eski tarihi kayıtlar. Türk Dünyası Araştırmaları, 32, 44.
Şahin, R. (2023a). Malatya halılarının sembolizmi. Bölgesel Sanat Araştırmaları Merkezi.
Şahin, R. (2023b). Malatya'nın coğrafyası ve sanatı. Bölgesel Araştırma Merkezi.
Taş, E. (2009). Malatya Müzesi’nde bulunan düz dokumalar [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Topçulu, S. (2016) Tokat/Zile ve çevresindeki havlı ve düz dokumalar [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Tunceli Valiliği, (2012). Tunceli el sanatları. Tunceli Valiliği.
Turan, H. (2022a). Osmanlı belgelerinde el dokuması halılar. Osmanlı Arşivleri.
Turan, H. (2022b). Türk halı motifleri ve kültürel yansımaları. Kültür Sanat Yayıncılık.
Turani, A. (1995). Sanat Terimleri Sözlüğü. Remzi Kitabevi.
Yetkin, Ş. (1991). Türk halı Sanatı. İş Bankası Yayınları.
Yıldırım, S. (2020a). Akçadağ’ın el sanatları tarihi. Yöresel Araştırmalar Merkezi.
Yıldırım, S. (2020b). Hayat ağacı motifinin anlamı ve tarihçesi. Gelenek Yayınları.
Zelanski, P.,& Fisher, M. P. (1996). Design principles and problems. Wadsworth.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Premium e-Journal of Social Sciences (PEJOSS)
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
